“Chữ đỏ, chữ vàng”: Ấn tượng

Tiếp tục suy nghĩ về “chữ ta, chữ địch” xin tạm dùng màu cờ để định danh. Đúng ra, nói “chữ CSVN, chữ VNCH” thì nhiêm chỉnh hơn, nhưng dài quá. Tạm dùng “chữ đỏ, chữ vàng” trong mục này, và chỉ trong mục này mà thôi.

Về ngôn ngữ và văn tự -- nói gọn là “chữ”, gồm cả ngôn ngữ (nói) và văn tự (viết) – người ta thường phân biệt ra làm hai loại: bác học và bình dân. Chữ “bác học” in trong tự điển, dạy ở trường học, dùng trong pháp luật, công văn. Chữ “bình dân” dùng trong đại chúng, là ngôn ngữ đời thường, thiên hạ nói hàng ngày. Trên truyền thanh, truyền hình, báo chí và sáng tác phẩm, người ta pha trộn cả hai thứ chữ, thường thì tuỳ theo thể loại mà dùng: nghị luận, văn chương thì dùng chữ “bác học”; bài nghiên cứu thì dùng thuật ngữ chuyên môn của từng ngành; văn đối thoại thì tuỳ theo nhân vật, nhà giáo với nhau thì nói khác, công nông binh, nhà buôn với nhau thì nói khác. Báo chí ngày xưa, kể cả hai miền, dùng chữ tương đối chính xác và nghiêm chỉnh; báo chí ngày nay, kể cả quốc nội lẫn hải ngoại phần lớn rất luông tuồng, và ngôn ngữ đời thường chiếm ngự hầu hết các trang.

Nghĩ loanh quanh, lẩn quẩn như vậy vì mục đích đào sâu “chữ đỏ, chữ vàng” không vì mục đích chính trị, mà để tìm ra chữ đúng, loại bỏ chữ sai hay cách dùng sai, dù nó “đỏ” hay “vàng”. Muốn tìm ra chữ đúng, xin tạm theo những lời giải thích hợp lý trong các tự điển, in từ cuối thế kỷ 19 cho tới ngày nay, nếu cần thì đối chiếu Anh, Pháp để tránh lẫn lộn.

Hãy bắt đầu bằng “ấn tượng”.

Ấn tượng (danh từ) là hình ảnh còn in lại trong tâm tưởng (sau khi đã trải qua). Ấn tượng có thể xấu, có thể tốt. Ấn tượng về một tai nạn khác với ấn tượng phi thuyền Apollo đáp xuống mặt trăng.

Ấn tượng, tiếng Anh, Pháp là impression (My brother gave them a good impression; Mon frère leur a fait bonne impression).

Cả CSVN và VNCH đều dùng chữ “ấn tượng”.

Hán Việt Từ Điển của Nguyễn Văn Khôn, in tại Sài Gòn năm 1959, giải thích: Ấn tượng (từ ngữ tâm lý học): Hình tượng còn để lại trong khí khi ngũ quan cảm xúc.

Việt Nam Tự Điển của Lê Văn Đức in tại Sài Gòn năm 1970, giải thích: “Ấn tượng (danh từ) Hình ảnh lạ, đáng sợ, hoặc sự việc khủng khiếp gây cảm xúc giác quan và in sâu vào trí nhớ khiến con người thỉnh thoảng nhớ lại và hình như thấy lờ mờ trước mắt. (Thí dụ: Ấn tượng tai nạn ấy làm tôi giật mình luôn).

Từ điển tiếng Việt của Văn Tân, in tại Hà Nội năm 1977, giải thích: Ấn tượng – Hình ảnh, sự vật phản ánh vào ý thức khiến người ta có một ý nghĩ, một cảm tưởng.

Từ điển từ và ngữ Việt Nam của Nguyễn Lân, in tại thành Hồ năm 1998, giải thích: Ấn tượng (dt) (Ấn: in; tượng: hình dáng) Hình ảnh của sự vật phản ánh vào ý thức, gây nên những cảm tưởng sâu sắc. (Thí dụ: Bài thơ gây được những ý tưởng độc đáo).

Sách báo trong nước ngày nay dùng từ ngữ “ấn tượng” rất nhiều và dùng sai.

Chúng ta thường thấy những câu như: “45 bức ảnh ấn tượng nhất 2011, “3 tiết mục ấn tượng”, “Cuốn sách đó thật là ấn tượng”.

Trước hết, ba thí dụ trên đều sai về tự loại. “Ấn tượng” là danh từ (hình ảnh còn lưu lại), đã bị dùng như tĩnh từ.

Cái sai khác trong thí dụ 2 và 3, coi “ấn tượng” đương nhiên là “hay, tốt” trong khi có ấn tượng tốt, ấn tượng xấu.

Ba thí dụ trên đây, viết lại cho đúng, nên là:

- 45 bức ảnh gây được nhiều ấn tượng nhất trong năm 2011.

- 3 tiết mục gây được ấn tượng tốt.

- Cuốn sách đó đã tạo được ấn tượng (tốt, xấu đối với…)

Trên đây Lê Văn Đức giải thích “ấn tượng” với nghĩa “ấn tượng xấu” vì ông chịu ảnh hưởng ở cái thí dụ xấu (ấn tượng về tai nạn).

Nguyễn Văn Khôn cho rằng ngũ quan cảm xúc (nghe, thấy, sờ, ngửi, nếm) đều tạo ra được ấn tượng. Nguyễn Lân đi xa hơn, giải thích là “hình ảnh” nhưng khi đưa ra thí dụ lại nói về ý tưởng (nội dung của cuốn sách) tạo ra ấn tượng.

Tóm tắt:

Ấn tượng là hình ảnh còn in trong tâm tưởng.

- "Ấn tượng" là chữ Việt Nam, cả CSVN lẫn VNCH đều dùng, nhưng sách báo trong nước ngày nay đã dùng sai.

- “Ấn tượng” là danh từ, phải dùng như danh từ.

- “Ấn tượng” có tốt, có xấu, nên nêu rõ hơn là bỏ lửng, hoặc đồng hoá “ấn tượng” với “ấn tượng tốt”, hoặc dùng chữ “ấn tượng” theo nghĩa “hay, tốt, tuyệt vời, xuất sắc” !

(nhn)